Đình thần làng Bình Thủy - Vĩnh Thông

19/08/2014
 Đình thần Bình Thủy là một di tích văn hóa lịch sử và kiến trúc nghệ thuật có giá trị cao ở cù lao Năng Gù - xã Bình Thủy, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang. Từ thành phố Long Xuyên đi theo Quốc lộ 91 khoảng 20 km đến địa phận huyện Châu Phú, nhìn sang bên kia sông sẽ gặp một kiến trúc cổ kính nằm trầm mặc và uy nghiêm giữa vùng đất thuần nông trù phú. Đó chính là đình thần Bình Thủy, tọa lạc trên một khuôn viên rộng lớn, mặt tiền hướng ra sông Năng Gù.
1. Quá trình hình thành và phát triển
Ông Dương Văn Hóa gốc là lưu dân miền Trung vào Nam tìm vùng đất mới, năm 1783 gia đình ông đến lập nghiệp ở cù lao Năng Gù. Bấy giờ, cư dân chỉ khai khẩn phần giữa và cuối cù lao, còn đầu cù lao rừng rậm dày đặc chưa khai phá được nên cụ Dương đặt tên thôn là Bình Lâm với ước mơ khai phá rừng hoang cho dân sinh sống và canh tác (nay là Bình Thủy). Nhu cầu tín ngưỡng tâm linh ở vùng đất mới rất cần thiết, ông Dương Văn Hóa đã cùng nhân dân lập ngôi miếu thờ thần. Buổi đầu miếu làm bằng tre lá đơn sơ cách vị trí ngôi đình ngày nay khoảng một cây số về phía bắc. 
Năm 1850, ngôi miếu bị hỏa hoạn thiêu rụi. Lúc đó Phật Thầy Tây An Đoàn Minh Huyên trên đường truyền đạo đến đây đã hướng dẫn dân làng cất lại ngôi đình để có nơi thờ phượng. Ngài chọn vị trí mới cho đình làng chính là địa điểm hiện nay. Càng về sau, đời sống cư dân thêm sung túc, nhu cầu tín ngưỡng tăng cao, nên ngôi đình cũng có điều kiện trùng tu, tôn tạo thường xuyên hơn và càng trở nên khang trang.
Lần đại tu gần đây nhứt của đình thần Bình Thủy là năm 1972, chủ yếu là vỏ ca và tiền điện, căn bản dựa trên kiến trúc cũ nhưng khang trang hơn và kết hợp một số nét hiện đại. Về tổng thể, sau lần trùng tu nầy đình được kết cấu khung sườn gỗ, nền đắp cao lót gạch men, tường xi măng, cửa gỗ, mặt tiền ốp gạch sỏi… Ngôi đình cao rộng, thoáng mát, vừa gần gũi vừa thâm nghiêm. Từ đó đến nay, đình Bình Thủy vẫn thường xuyên được trùng tu và trang hoàn để có được một diện mạo hoành tráng, uy nghiêm mà quý phái như ngày nay.


2.  Kết cấu kiến trúc
Khuôn viên đình ngày nay khá rộng (khoảng 1 ha) xung quanh đình có nhiều cây cổ thụ cao lớn như sao, dầu… tương truyền đã có từ buổi đầu mở đất. Cổng đình xây xi măng, một cổng chánh và hai cổng phụ theo kiểu Tam quan, trang trí hoa văn tao nhã. Mái cổng có hai cấp lợp ngói ống, trên hết là linh tượng lưỡng long tranh châu. Mặt cổng có dòng chữ Quốc ngữ “Đình thần Bình Thủy” và dòng chữ Hán “Bình Thủy thần miếu”.
Bình phong của đình được đắp năm 1949, mặt trước hình nai và cỏ cây (dấu ấn thời khai phá), mặt sau hình rồng hổ (tượng trưng sức mạnh thần linh). Bình phong do ông Huỳnh Văn Đoan vẽ, ông từng là Hương quản trong Ban Hội tề làng Bình Thủy xưa. Trong sân đình có đàn Xã Tắc nằm phía sau bức bình phong. Xã Tắc ở đây là từ gộp, ngầm hiểu là Xã thần (thần đất) và Tắc thần (thần nông).
Ngoài ra còn có miếu thờ Ngũ phương (Đông, Tây, Nam, Bắc, Trung phương) và miếu Xã Cọp. Xã Cọp là con cọp có tình có nghĩa trong một câu chuyện dân gian ở địa phương, được dân làng đề cử làm Xã trưởng. Dịp lễ hằng năm làng đều kiếng cho ông Xã Cọp một đầu heo và một tờ cử mới. Năm nào cũng vậy, sau một đêm thì đầu heo và tờ cử mới biến mất, trong miếu chỉ còn lại tờ cử cũ của năm trước. Sau nầy ông Xã Cọp không còn nhận tờ cử mới và đầu heo nữa, nhưng vẫn còn miếu Xã Cọp như một nét văn hóa của vùng đất phương Nam.
Ngôi đình chánh với kiến trúc dạng chữ “tam” rất đồ sộ, trang nghiêm và cổ kính. Ngoại thất hài hòa kết hợp giữa phong cách truyền thống cung đình triều Nguyễn và nét đặc trưng của kiến trúc đền miếu miền sông nước Tây Nam bộ. Nóc đình dạng cổ lầu, mái tam cấp chồng lên nhau theo kiểu thượng lầu hạ hiên, lợp ngói ống qua thời gian nay đã rêu phong. Trên bờ nóc có tượng lưỡng long tranh châu, các đầu đao gắn tượng linh thú và điểm xuyến nhiều hoa văn. Khác hẳn với một số đình trong khu vực, đình Bình Thủy còn có thêm lối kiến trúc khoáng đãng, sang trọng của phương Tây, thể hiện qua nội thất cao ráo, mặt tiền ốp gạch sỏi sang trọng, kiểu cửa vuông và các cửa thông gió thiết kế theo phong cách hiện đại, thanh lịch…
Nếu nhìn tổng thể ngoại thất của đình thần Bình Thủy giản dị thì ngược lại nội thất lại rất cầu kỳ, hoành tráng. Vỏ ca là nơi diễn ra hát bội và khai Lễ Kỳ yên hằng năm. Sân khấu dành cho hát bội được đắp cao, xây gạch, cột vuông trang trí bằng những cặp câu đối chữ Hán sơn son thếp vàng. Kế đến là Tiền điện còn gọi là vỏ quy, có diện tích rất rộng, dành cho lễ bái. Trong nữa là chánh điện - khu vực quan trọng nhứt của đình, đặt các bàn thờ, cũng là nơi tôn trí nhiều tác phẩm nghệ thuật đặc sắc.
Trong các gian thờ ở chánh điện, ở giữa là long đình dùng để rước sắc thần trong lễ Kỳ yên hằng năm, kế đến bàn thờ Hội đồng được xem như các quan theo phò tá thần. Hai bên dãy bàn thờ là hai dãy binh khí bằng đồng oai nghiêm. Trên cao hết là ngai thờ thần lúc nào cũng khói hương nghi ngút với bức đại tự “Thần” bằng chữ Hán được xem là linh hồn của đình làng. Khánh thờ thần được sơn son thếp vàng lộng lẫy, trên khánh thờ còn tôn trí hòm đựng sắc thần - một “bảo vật” của làng.
Hai bên cặp theo vách là các ngai thờ đối xứng nhau Tả ban - Hữu ban, Tiên sư - Hậu tắc, Hương quan hương chức - Tiền hiền hậu hiền, Bạch mã thái giám - Thiên xứ linh quang… Ngoài ra, hai hành lang phụ nằm kề bên chánh điện có đặt bàn thờ Tổ nhạc và Tổ lễ. Đặc biệt, ngai thờ ông Tiền hiền Dương Văn Hóa được nhân dân tôn kính thờ ngang hàng với Hội đồng. Các bàn thờ được sắp xếp theo thứ bậc chức sắc thời phong kiến. Mỗi trang thờ, khánh thờ đều được chạm trổ tỉ mỉ các chữ Hán, hoa văn, đường nét rất tinh tế, mỗi bàn thờ đều có cẩn ốc xà cừ lấp lánh.
3. Nghệ thuật trang trí
Nghệ thuật đình thần Bình Thủy thể hiện rõ nét qua kết cấu kiến trúc, cách thức xếp đặt các ngai thờ, kỹ thuật chạm khắc, các màu sắc và hoa văn trang trí thể hiện tài hoa và sự tinh tế của người xưa. Tất cả tạo nên một sự kết hợp vừa trang nghiêm vừa hài hòa, tao nhã, tượng trưng cho âm dương hòa hợp và cầu mong sự thái bình, sung túc.
Nội thất của đình nổi bật với nhiều bản điêu khắc gỗ, phù điêu, tranh sơn thủy, các bao lam, thành vọng, hoành phi, liễn đối, khánh thờ… Tất cả được sơn son thếp vàng và chạm trổ hoa văn tinh vi sắc sảo với các đề tài hoa lá, chim thú, tứ linh, bát tiên… Kỹ thuật chế tác và điêu khắc gỗ ở nội thất đình Bình Thủy phong phú với nhiều hình thức thể hiện và đạt đến sự tinh xảo, đường nét uyển chuyển, sinh động.
Nổi bật hơn cả vẫn hàng chục bao lam, thành vọng, hoành phi, liễn đối đã có từ xa xưa, làm bằng chất liệu gỗ quý, không bị thời gian làm hư hoại. Các hoành phi có dạng hình chữ nhựt hoặc cuốn thư, các liễn đối có dạng phẳng hoặc ốp cột. Nội dung chủ yếu của các hoành phi, liễn đối là ca ngợi ân đức thần linh, cầu mong thái bình sung túc, như: Bảo hộ thôn trung, Đông Nam định, Tây Bắc an, Thần ân phổ chiếu, Quốc thới dân an, Phong hòa vũ thuận…
4. Tôn thần và sắc thần
Đình thần Bình Thủy thờ Thành hoàng bổn cảnh - vị thần cai quản địa phương sở tại, mang tính biểu tượng chứ không phải nhân vật lịch sử cụ thể. Ngoài ra, đình còn thờ vọng Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh - danh tướng có công xác lập chủ quyền miền Nam. Vì là thờ vọng, nên sắc thần của đình chỉ phong cho Thành hoàng bổn cảnh chứ không nêu danh Nguyễn Hữu Cảnh. Điều nầy tương tự một số đình khác ở lân cận cũng thờ vọng Nguyễn Hữu Cảnh.
Sắc thần gọi đầy đủ là sắc tứ phong thần, là văn bản do vua ban để phong tước cho một vị thần. Đình thần Bỉnh Thủy có sắc phong của vua Bảo Đại năm thứ chín (1944) phong cho Thành hoàng bổn cảnh tước hiệu “Tĩnh Hậu Dực Bảo Trung Hưng trung đẳng thần”. Sắc thần đến nay vẫn còn giữ được màu vàng tươi của giấy, màu đỏ của ấn vua. Trên mặt sắc trang trí họa tiết rồng uốn lượn, chữ triện, chấm tròn màu trắng, xung quanh viền bằng các họa tiết vạch kẻ song song liền nhau…
Phiên âm:Sắc Long Xuyên tỉnh, Châu Thành quận, Định Thành tổng, Bình Thủy thôn phụng sự bổn cảnh Thành hoàng tôn thần hộ quốc tý dân. Niệm trứ linh ứng tứ kim phi thừa, cảnh mệnh miến niệm thần hưu trứ phong vi Tĩnh Hậu Dực Bảo Trung Hưng trung đẳng thần. Chuẩn kỳ phụng sự tịch cơ thần kỳ tương hựu bảo ngã lê dân. Khâm tai! Bảo Đại thập cửu niên, tam nguyệt, nhị thập nhị nhựt”.
Dịch nghĩa:Sắc cho thôn Bình Thủy, tổng Định Thành, quận Châu Thành, tỉnh Long Xuyên, được thờ phụng vị thần sở tại đã từng giữ nước giúp dân. Xưa từng linh ứng, nay vâng mệnh lớn, nhớ công lao thần, phong là Tĩnh Hậu Dực Bảo Trung Hưng trung đẳng thần. Cho phép thờ phụng để thần che chở dân ta. Kính nghe! Bảo Đại năm thứ mười chín ngày hai mươi hai tháng ba”.
Đình thần Bình Thủy là một kiến trúc cổ và đẹp nổi tiếng không chỉ riêng huyện Châu Phú mà cả tỉnh An Giang. Dù đã tồn tại hơn hai thế kỷ với nhiều thăng trầm của lịch sử, nhưng di tích đình thần Bình Thủy vẫn uy nghiêm cổ kính giữ làng quê bình dị. Bằng bàn tay và khối óc của bao thế hệ, qua bao lần trùng tu, tôn tạo, ngôi đình vẫn giữ được kiến trúc xưa mang đậm nét nghệ thuật truyền thống của vùng đất phương Nam, đồng thời bảo tồn được nhiều di sản có giá trị.

VĨNH THÔNG
* Bài đăng tạp chí Xưa & nay (Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam),
số 433, tháng 8/2013.


© Tác giả giữ bản quyền, vui lòng ghi rõ nguồn khi sử dụng

Tất cả bình luận [ 0 ]


Gửi bình luận